Ayollar reproduktiv a’zolari xavfli o‘smalari ustidan epidemiologik nazorat o‘tkazish
Abstract
Ayollar reproduktiv tizimi o‘smalari — sut bezi, bachadon bo‘yni, bachadon tanasi va tuxumdon saratonlari — global miqyosda ayollar salomatligi uchun eng katta muammolardan biri bo‘lib qolmoqda. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (JSST) 2020-yilda bachadon bo‘yni saratonini jamoat salomatligi muammosi sifatida bartaraf etish strategiyasini qabul qildi; unda 2030-yilgacha HPVga qarshi emlashni kengaytirish, skrining qamrovini oshirish va vaqtida davolashni ta’minlash ustuvor yo‘nalish sifatida belgilangan [1]. Xalqaro saraton tadqiqotlari agentligi (IARC)ning Global Cancer Observatory: Cancer Today platformasi esa mamlakatlar kesimida kasallanish va o‘lim ko‘rsatkichlarini taqqoslash, profilaktika va skrining siyosatini dalillash uchun asosiy epidemiologik manba hisoblanadi [2]. GLOBOCAN 2020 ma’lumotlariga ko‘ra, sut bezi saratoni ayollar orasida eng ko‘p uchraydigan malign neoplaziya bo‘lib, 2020-yilda 2,3 mln.dan ortiq yangi holat qayd etilgan; reproduktiv tizimning boshqa o‘smalari ham sezilarli epidemiologik yukni shakllantiradi [3]. 2018-yildagi global baholashlar bilan taqqoslaganda, 2020-yil hisobotlari incidens va mortalitetdagi o‘sish dinamikasini tasdiqlaydi, bu esa demografik qarish, semirish, tug‘ish yoshining kechikishi, gormonal va atrof-muhit omillarining majmuaviy ta’siri bilan izohlanadi [4]. Yevropaning 40 ta mamlakati bo‘yicha 2020-yil yuklamasi tahlillari skrining dasturlari rivojlangan hududlarda mortalitet pastroq ekanini, ya’ni tizimli erta aniqlash choralari samaradorligini ko‘rsatadi [5]. AQSH bo‘yicha 2022-yildagi saraton statistikasi ham kasalliklarning muayyan ulushi (taxminan uchdan bir–yarimgacha) modifikatsiya qilinadigan xavf omillari hisobiga kamaytirilishi mumkinligini ta’kidlaydi [6]. Ayniqsa bachadon bo‘yni saratoni bo‘yicha HPV-patogenezga yo‘naltirilgan profilaktika va skrining kombinatsiyasi incidens va mortalitetni izchil pasaytiradi [7]. Aholi turmush tarzi bilan bog‘liq omillar — chekish, alkogol iste’moli, ovqatlanish va jismoniy faollik yetishmasligi — ko‘plab mamlakatlarda onkologik muammoning muhim qismini tashkil etadi. Buyuk Britaniya bo‘yicha baholar shuni ko‘rsatadiki, profilaktik aralashuvlar orqali salmoqli ulushning oldini olish mumkin [8]. Mintaqaviy va mamlakat darajasidagi kuzatuvlar esa hududiy tafovutlarni ochib beradi: Rossiyada 2018-yilda e’lon qilingan tahlillar ayollar reproduktiv organlari o‘smalari incidensining o‘sishi va struktura o‘zgarishlarini ko‘rsatgan [9]; Sibir va Uzoq Sharq federal okruglari bo‘yicha ko‘rsatkichlar ekologik yuklama va tibbiy infratuzilma imkoniyatlari bilan kesishuvchi hududiy farqlarni yoritadi [10]. Markaziy Osiyo hududida Tojikiston (respublika onkologik markazi ma’lumotlari) bo‘yicha ijtimoiy-demografik omillar, tug‘ilish ko‘rsatkichlari va tibbiy yordamga murojaat qilish holati kasallanish strukturasiga sezilarli ta’sir qilishi qayd etilgan [11]; Qirg‘izistonda esa 10 yil ichida ayollar reproduktiv tizimi o‘smalari holati 1,4 baravar ortib, kech bosqichda aniqlanish ulushi yuqoriligicha qolayotgani qayd etilgan [12].