TARIXIY MANBALAR VA FRAGMENTAR QOLDIQLAR ASOSIDA ARXEOLOGIK OBYEKTLARNI QAYTA TIKLASH UCHUN GIBRID GEOMETRIK MODELLAR ISHLAB CHIQISH
Abstract
Mazkur maqolada tarixiy manbalar va fragmentar qoldiqlar asosida arxeologik obyektlarni qayta tiklash uchun gibrid geometrik modellar ishlab chiqish yondashuvi taklif etilgan. Tadqiqot obyekti sifatida Farg‘ona viloyati Quva shahridagi Shahriston tepaligi majmuasi tanlanib, turar joy izlari, ibodatxona va qabriston elementlari, saqlash o‘ralari hamda sopol buyumlar singari turli tipdagi shakllar rekonstruksiyasi ko‘rib chiqilgan. Yondashuv uch bosqichga tayangan: birinchi bosqichda fotogrammetriya va TLSdan olingan nuqtalar to‘plami tozalanadi, registratsiya qilinadi hamda semantik segmentatsiya qilinadi; ikkinchi bosqichda obyekt karkasi bazaviy geometrik shakllar (tekislik, silindr, konus, sfera yoki paraboloid segmenti, aylanish sirtlari) bilan parametrik moslashtiriladi; uchinchi bosqichda lokal bo‘shliqlar spline asosida silliqlanadi va tarixiy nisbat, modul hamda simmetriya qoidalari regulyarizatsiya hamda penalizatsiya hadlari ko‘rinishida optimallashtirish funksiyasiga kiritiladi. Manbalar ishonchliligi vaznlar orqali boshqarilib, natija geometriyaga moslik, tarixiy moslik va dalil qoplash ko‘rsatkichlari bilan baholanadi. Rekonstruksiya izchil ikki bosqichli jarayon sifatida (vizual gipotezadan amaliy rekonstruksiyaga) tashkil etilib, variantlarni erta bosqichda kamaytirish orqali vaqt va mablag‘ tejash imkonini ko‘rsatadi. Natijalar Shahriston tepaligi bo‘yicha tadqiqotchilar uchun tekshiruvchan vizual materiallar, elementlararo semantik bog‘lanishlar va noaniqlik xaritalarini tayyorlashga xizmat qiladi. Taklif etilgan gibrid model yondashuvi fragmentlar yetishmaydigan holatlarda ham tarixiy manba cheklovlari bilan barqaror tiklashni ta’minlab, restavratsiya va ilmiy tahlil ishlariga metodik asos yaratadi. Hisoblash jarayoni ochiq manbali muhitda takrorlanuvchan bo‘lishi uchun moslashtirish va optimallashtirish bosqichlari R paketlari yordamida amalga oshiriladi: robust regressiya, nolinеar moslashtirish va silliqlash funksiyalari model parametrlarini stabil baholashga xizmat qiladi. Shuningdek, rekonstruksiya natijasini paradata bilan bog‘lab, qaysi element qaysi dalilga tayanganini qatlamlar ko‘rinishida saqlash tavsiya etiladi. Ushbu yondashuv amaliyotda hududiy meros obyektlari uchun standart metodika sifatida taklif qilinadi