SUDYALAR KORPUSINI SHAKLLANTIRISH: ULARNI SAYLASH VA TAYINLASH TARTIBI Qoʻldosheva Marhabo Namangan davlat universiteti Yuridik fakulteti 1-bosqich AU-25 guruh talabasi
Abstract
Mazkur maqolada O'zbekiston Respublikasida sudyalar korpusini shakllantirishning huquqiy asoslari, sudyalarni saylash va tayinlashning amaldagi tartibi hamda so'nggi yillarda amalga oshirilgan islohotlar tahlil qilinadi. Xususan, 2025-yil 24-noyabrdagi Prezident Farmoni asosida joriy etilayotgan "dastlab besh yil, keyin muddatsiz" tayinlash tizimi, sudyalarni tanlashda shaffoflikni ta'minlash mexanizmlari, gender tenglik masalalari va raqamli texnologiyalarning qo'llanilishi yoritiladi. Maqola ilmiy-nazariy va amaliy-huquqiy tahlilga asoslangan. Kirish Sudyalar korpusini shakllantirish masalasi har qanday huquqiy davlatning eng muhim unsurlaridan biridir. Chunki mustaqil va obro'li sud hokimiyatining asosini aynan malakali, halol va vijdonli sudyalar tashkil etadi. So'nggi yillarda O'zbekiston Respublikasida sud-huquq tizimini isloh qilish davlat siyosatining ustuvor yo'nalishiga aylandi. 2025-yil 24-noyabrdagi "Sudyalar hamjamiyati organlari faoliyatining samaradorligi va ochiqligini oshirish hamda sud mustaqilligi kafolatlarini yanada kuchaytirish chora-tadbirlari to'g'risida"gi Prezident Farmoni (PF-227-son) bu boradagi eng muhim hujjatlardan biri bo'ldi. Mazkur maqolada aynan ushbu farmon va unga asoslangan "yo'l xaritasi", shuningdek, boshqa tegishli normativ-huquqiy hujjatlar asosida sudyalar korpusini shakllantirishning zamonaviy tartibi, sudyalarni saylash va tayinlash mexanizmlari, shuningdek, ushbu sohadagi ilg'or xalqaro standartlarga muvofiqlashtirish jarayonlari tahlil qilinadi. 1. Sudyalar korpusini shakllantirishning huquqiy asoslari Sudyalar korpusini shakllantirish tartibi bir qancha qonun va qonunosti hujjatlari bilan tartibga solinadi. Asosiy hujjatlar qatoriga O'zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi, "Sudlar to'g'risida"gi Qonun, "Sudyalar oliy kengashi to'g'risida"gi Qonun, shuningdek, Prezidentning tegishli farmon va qarorlari kiradi. 2025-yil 24-noyabrdagi PF-227-son Farmonda sud hokimiyatining chinakam mustaqilligini ta'minlash, sudyalar hamjamiyati organlari faoliyatining samaradorligini oshirishning quyidagi to'rtta ustuvor maqsadi belgilangan: 1. Sudyalar hamjamiyati organlari faoliyatida sudyalarning o'zini o'zi boshqarish tamoyilini va sud mustaqilligiga oid ilg'or xalqaro standartlarni keng joriy etish; 2. Sudyalar korpusini shakllantirish tartibini takomillashtirish, bu jarayonda sudyalar hamjamiyati organlarining rolini oshirish va ularning mas'uliyat doirasini aniq belgilash; 3. Sudyalar hamjamiyati organlari faoliyatida ochiqlikni ta'minlash, sudyalikka nomzodlarni tanlashning shaffof tartibini joriy etish; 4. Sud tizimida gender tenglikni ta'minlash imkoniyatlarini kengaytirish orqali ayol sudyalar ulushini kamida 30 foizga yetkazish. Ushbu maqsadlar mazkur sohadagi davlat siyosatining asosiy yo'nalishlarini belgilab beradi. Ayniqsa, gender tenglik masalasining alohida maqsad sifatida qo'yilgani – sud tizimida ayollarning rolini oshirish davlat tomonidan qo'llab-quvvatlanayotganining muhim ko'rsatkichidir. 2. Sudyalarni tayinlash (saylash) tartibidagi tub o'zgarishlar 2.1. "Dastlab besh yil, keyin muddatsiz" tizimi Sud tizimi oldida turgan eng muhim vazifalardan bari – sudyalarning mustaqilligi va almashtirilmasligi tamoyilini haqiqatda ta'minlashdir. Farmonda Sudyalar oliy kengashining qonunchilikka sudyaning almashtirilmasligiga oid tamoyilni kiritish bo'yicha takliflariga rozilik berilgan. Eng muhim o'zgarish – sudyalarni navbatdagi o'n yillik muddatga tayinlash (saylash) tartibining bekor qilinishidir. Buning o'rniga quyidagi yangi tizim joriy etilmoqda: · Dastlabki bosqich: nomzod dastlab besh yil muddatga tayinlanadi (saylanadi); · Keyingi bosqich: besh yillik muddat muvaffaqiyatli o'tagan taqdirda, sudya muddatsiz davrga tayinlanadi. Bu o'zgarishning ahamiyati nimada? Ilgari amalda bo'lgan o'n yillik tizim sudyalarni vaqti-vaqti bilan qayta tayinlanish tazyiqidan to'liq himoya qila olmas edi. Yangi tizimda esa, dastlabki besh yillik sinov muddatidan so'ng, sudya muddatsiz vakolatga ega bo'ladi. Bu esa sudyaning o'z ishida mustaqil qaror qabul qilishiga, hech qanday tashqi bosimni his qilmasligiga olib keladi. 2.2. Sud raislari va ularning o'rinbosarlarini tanlash tartibi Yana bir muhim o'zgarish – tumanlararo, tuman va shahar sudlari raislari hamda ularning o'rinbosarlari lavozimlariga nomzodlarni tanlash tartibidir. Endilikda ushbu lavozimlarga nomzodlar aniq mezonlarga ko'ra va ochiq tanlov asosida, sudyalar orasidan tanlab olinadi. Bu qoida sud tizimidagi "vertikal" ta'sirni kamaytirishga xizmat qiladi. Ilgari raislik lavozimlariga tayinlashda subyektiv omillar rol o'ynashi mumkin edi. Endi esa ochiq tanlov va aniq mezonlar tizimi joriy etilmoqda. Bu o'z navbatida sud rahbarlarining ham o'z qo'l ostidagi sudyalarga nisbatan obro'sini oshiradi, chunki ular haqiqatan eng munosib nomzodlar sifatida tanlab olingan bo'ladi. 3. Sudyalik nomzodlarini tanlashning shaffofligi Sudyalar korpusini shakllantirishda eng muhim bosqichlardan biri – nomzodlarni dastlabki tanlash jarayonidir. Farmonda sudyalar hamjamiyati organlari faoliyatida ochiqlikni ta'minlash va sudyalikka nomzodlarni tanlashning shaffof tartibini joriy etish alohida maqsad sifatida belgilangan. Shaffoflikni ta'minlashning amaldagi mexanizmlari qatoriga quyidagilar kiradi: 1. Ochiq tanlovlar: sudya lavozimlariga nomzodlar ochiq tanlov orqali saralanadi; 2. Aniq mezonlar: "halollik", "kasbiy layoqatlilik" va "sudyalik odobi qoidalariga rioya etish" kabi talablarning aniq mezonlari qonun darajasida belgilanadi; 3. Malaka hay'atlari roli: Sudyalar oliy kengashining doimiy asosda faoliyat yurituvchi sudyalari lavozimiga nomzodlar tegishli sud sudyalari malaka hay'atlari tomonidan tavsiya etiladi. Bunda muhim shart – nomzod kamida 7 yil sudya sifatida ishlagan bo'lishi kerak. Ushbu mexanizmlar orqali nomzod tanlashda subyektiv omillar imkon qadar cheklanadi va asosiy e'tibor nomzodning kasbiy mahorati, tajribasi va axloqiy fazilatlariga qaratiladi. 4. Raqamli texnologiyalar va zamonaviy tanlov usullari Bugungi kunda sudyalarni tanlash jarayonida raqamli texnologiyalar va sun'iy intellekt vositalaridan foydalanish joriy etilmoqda. 2026-yil aprel oyida Prezident Administratsiyasi, Oliy sud, Sudyalar oliy kengashi va Odil sudlov akademiyasi vakillari ishtirokida "Leadership Assessment Center" (Etakchilikni baholash markazi)da taqdimot bo'lib o'tdi. Mazkur tizim doirasida quyidagi yo'nalishlar belgilangan: · Sudyalikka nomzodlarni tanlashda raqamli texnologiyalar, xususan, sun'iy intellektdan foydalanish; · Tuman sudlari sudyalari va xodimlari uchun davlat boshqaruvi, raqamlashtirish va sun'iy intellekt bo'yicha mahalliy va xalqaro stajirovkalar tashkil etish; · "El-yurt umidi", JICA, KOICA kabi xalqaro dasturlar orqali xorijda tahsil olgan istiqbolli mutaxassislarni sud organlariga jalb qilish; · "TOP-100" seleksiya dasturini amalga oshirish. Raqamli texnologiyalarning joriy etilishi tanlov jarayonining ob'yektivligini oshirishga xizmat qiladi. Ma'lumot uchun, fuqarolik xizmatchilarini baholash jarayonida raqamli yechimlar va sun'iy intellekt vositalarining keng joriy etilishi natijasida bir nomzodni baholash davomiyligi o'rtacha 7 soatdan 80 daqiqagacha qisqargan. Bu tajriba sudya nomzodlarini baholashda ham qo'llanilishi kutilmoqda. 5. Sudyalar oliy kengashi tarkibini shakllantirish Sudyalar oliy kengashi (Kengash) sudyalar korpusini shakllantirishda markaziy o'rin tutadi. Farmonda Kengash tarkibini shakllantirish tartibi ham takomillashtirilmoqda. Unga ko'ra: · Doimiy a'zolar: Kengashning doimiy asosda faoliyat yurituvchi sudyalari lavozimiga nomzodlar tegishli sudlar sudyalari malaka hay'atlari tomonidan tavsiya etiladi. Bu a'zolar, qoida tariqasida, kamida 7 yillik sudya tajribasiga ega bo'lishi shart. · Jamoatchilik asosidagi a'zolar: Kengashning jamoatchilik asosida faoliyat yurituvchi a'zolari tarkibiga nomzodlar huquq sohasidagi ilmiy va oliy ta'lim tashkilotlari hamda fuqarolik jamiyati institutlari tomonidan tavsiya etiladi. Bu tizim orqali Kengash tarkibida mutaxassislar (doimiy a'zolar) va jamoatchilik vakillari o'rtasidagi muvozanat ta'minlanadi. Doimiy a'zolar sud tizimining ichki ishlarini tushunadi, jamoatchilik vakillari esa jarayonlarning ochiq va adolatli o'tishini nazorat qiladi. 6. Qonunchilikdagi boshqa muhim o'zgarishlar 6.1. Oliy sud sudyalarini saylash tartibi Oliy sud sudyalarini saylash tartibi ham takomillashtirilmoqda. Qonunchilik palatasida qabul qilingan qonun loyihasiga asosan, Oliy sud raisi, uning o'rinbosarlari, sudyalari hamda Sudyalar oliy kengashi tarkibidagi bir qator lavozimlarga nomzodlar Prezident tomonidan Senatga tavsiya etiladi. Endilikda ushbu nomzodlar Senatning mas'ul qo'mitasida dastlabki ko'rib chiqishdan o'tkaziladi. Qo'mita o'z xulosasini tayyorlaydi va shundan so'ng nomzod Senatning navbatdagi majlisida ko'rib chiqilib, umumiy ovozlarning ko'pchiligi bilan saylanadi. 6.2. Sudyalarning faoliyatini baholash mezonlari Sudyalar korpusini shakllantirishda ularning faoliyatini baholash mexanizmi ham muhim ahamiyatga ega. Farmonda sudya faoliyatini baholashda "halollik", "kasbiy layoqatlilik" va "sudyalik odobi qoidalariga rioya etish" talablarining aniq mezonlari qonun darajasida belgilanishi ko'rsatilgan. Bunday aniq mezonlarning mavjudligi ikki tomonlama foydalidir: bir tomondan, sudyalarning o'zi qanday talablarga javob berishi kerakligini biladi; ikkinchi tomondan, ularni baholaydigan organlar subyektiv qaror qabul qilish imkoniyatidan mahrum bo'ladi. 6.3. Sud tizimida gender tenglik Farmonda sud tizimida gender tenglikni ta'minlash orqali ayol sudyalar ulushini kamida 30 foizga yetkazish maqsadi qo'yilgan. Bu ko'rsatkich – jamiyatda ayollarning sud hokimiyatidagi o'rnini kuchaytirishga qaratilgan muhim qadamdir. Ayollar turmush tarzi va tajribasining o'ziga xosligi ularni ba'zi toifadagi ishlarni (oila nizolari, voyaga yetmaganlar ishlari va boshqalar) ko'rishda ayniqsa munosib qiladi. 7. Xalqaro standartlar bilan uyg'unlik O'zbekiston amalga oshirayotgan sud-h