РЕВМАТОИД АРТРИТНИНГ ПАТОГЕНЕЗИ ВА ИММУНОЛОГИК МЕХАНИЗМЛАРИ: ЗАМОНАВИЙ АДАБИЁТЛАР ТАҲЛИЛИ
Abstract
Резюме. Ушбу мақолада ревматоид артрит (РА) патогенезининг замонавий иммунологик асослари бўйича сўнгги ўн йил ичида чоп этилган тадқиқотлар натижалари тизимли тарзда таҳлил қилинган. PubMed/MEDLINE, Scopus, Web of Science ва eLibrary электрон маълумотлар базаларидан 2015–2025 йиллар оралиғида чоп этилган 87 та манба чуқур таҳлил учун танлаб олиниб, преклиник босқич, оқсилларнинг ситруллинланиши, туғма ва ортирилган иммунитетнинг ўзаро таъсири, цитокинлар каскади, синовиал яллиғланиш ва паннус ҳосил бўлиши, тоғай ва суяк деструкцияси, шунингдек пуринергик сигнал узатиш йўналиши бўйича маълумотлар умумлаштирилган. Анти-ЦЦП антителолари клиник белгилардан олдин қонда аниқланиши, Th17/Treg мувозанатининг бузилиши, NF-kVва JAK-STAT сигнал йўлларининг марказий ўрни, RANKL воситасидаги остеокластогенез ва P2X7–НЛРП3 ўқининг IL-1β продукциясидаги аҳамияти алоҳида ажратиб кўрсатилган. Олинган маълумотлар янги патогенетик нишонларга йўналтирилган нишонли терапия ва интегратив даволаш стратегияларини ишлаб чиқиш учун илмий замин яратади. Нишонли терапия — патогенездаги муайян молекуляр ва ҳужайравий нишонларга, хусусан цитокинларга (ЎНФ-α, IL-6, IL-1, IL-17A), уларнинг рецепторларига ва ҳужайра ичи сигнал йўлларига (JAK-STAT, НФ-κB) танлаб таъсир кўрсатувчи замонавий даволаш ёндашуви бўлиб, анъанавий иммуносупрессив даволашдан фарқли ўлароқ клиник самарадорликни ошириш ва тизимли ножўя таъсирларни камайтиришга йўналтирилган. РАда нишонли терапия гуруҳига ЎНФ-α ингибиторлари (инфликсимаб, адалимумаб, этанерсепт), IL-6 рецептори ингибиторлари (тоцилизумаб, сарилумаб), IL-1 рецептор антагонисти (анакинра), В-ҳужайраларга қарши моноклонал антителолар (ритуксимаб), Т-ҳужайралар костимуляциясини блокловчи восита (абатасепт) каби биологик препаратлар ва JAK ингибиторлари (тофацитиниб, барицитиниб, упадацитиниб) каби кичик молекулали препаратлар киради. Калит сўзлар: ревматоид артрит; патогенез; иммунологик механизмлар; цитокинлар; ситруллинланган оқсиллар; Th17/Treg.