НУТҚИЙ МУЛОҚОТДА ПАРАЛИНГВИСТИК ВОСИТАЛАРНИНГ ЎРНИ
Аннотация
Ушбу тадқиқотнинг асосий мақсади антропоцентрик тилшуносликнинг етакчи йўналишларидан бўлган паралингвистиканинг ўрганиш объекти, паралингвистик воситалар ва уларнинг нутқий мулоқотдаги аҳамиятини ёритишдан иборат. Мақолада паралингвистик воситалар нутқ сегментлари таркибига кирмайдиган, уни кузатиб борадиган воситалар эканлиги, бу жиҳатдан уларнинг иккига бўлиниши, баъзилари шу сегментлар устига қўйиладиган воситалар (нутқ темпи, мелодикаси ва бошқалар) бўлса, баъзилари, хусусан, имо-ишора ва мимикалар тамоман бошқа ифода йўсинида бориши ҳақида фикр юритилган. Муаллиф турли новербал воситаларнинг нутқий мулоқотдаги иштироки, аввало, нутқий вазиятга, суҳбат кўламига, вербал ифоданинг мазмунига, мавзусига мувофиқ келиши, мос бўлиши шарт эканлигини, яъни маълум шахсга хос, бироқ маъно англатмайдиган, коммуникация жараёнида беихтиёр равишда қўлланадиган кинетик ҳаракатларни новербал воситалардан фарқлаш зарур эканлигини таъкидлаб, нутқий мулоқотда самарадоликка эришиш учун адресант ва адресат ўртасида тил, яъни лисоний (вербал) умумийликдан ташқари мулоқотнинг нолисоний (новербал) воситаларидан фойдаланишда ҳам умумийлик бўлиши лозим эканлигини айтиб ўтади. Чунки нутқ жараёни, диалогик вазият ва сўзлашувчиларнинг психологик ҳолати фикр ифодалашда имо-ишорадан, товуш ўзгаришларидан, тана аъзолари ҳаракатларидан фойдаланишни тақозо этади. Бу воситалар эса нутқий мулоқотни амалга оширишда ўзига хос ўрин эгаллаган омиллардан саналади. Новербал воситалар вербал восита билан боғлиқ ҳолда текширилгани учун ҳам тилшуносликнинг ўрганиш объекти саналади. Калит сўзлар: антропоцентрик парадигма; паралингвистика; нутқий мулоқот; вербал воситалар; новербал воситалар; адресант; адресат.