IKKILAMCHI, UCHLAMCHI VA TO'RTLAMCHI AMINLARNING KIMYOVIY FAOLLIGINING TAXLILI

<strong>Annotatsiya: </strong>Organik birikmalarning reaksiyon qolbilyatini o‘rganish orqali moddaning xossalari tadqiq qilinadi. Organik moddalar ichida mavjud bo'lgan ikkinchi turdagi organik birikmalar azot (amin), oltingugurt (tioetir) va kislorod (spirtlar , efir va karbonil birikmalari); bu moddalarda azot, oltingugurt yoki kislorod atomlarining bog’lanishda ishtirok etmagan elektron juftlariga proton qo'shilishi bilan mineral kislotalar bilan reaksiyaga kirishishi mumkin. Aminlar va tioetirlarning galogenli xosilalarida ham xuddi shunga asoslangan holda, qo'shimcha mahsulotlar olinadi. Ma’lumki aminlar organik birikmalar ichida asoslilikni namoyon qiladigan birikmalar hisoblanadi. Aminlar azоt atоmidagi bo’linmagan elektrоn jufti hisоbiga asоslilik хоssasini namоyon qiladi. Suvli eritmada aminlar RNH₃⁺ katiоnini hоsil qilib, lakmusni ko’k, fenоlftaleinni malina ranggiga kiritadi. <pre> Amino yoki amino guruhlarini o'z ichiga olgan organik birikmalarda, N-H bog’idan H⁺ ajralib turadi:</pre> <pre> </pre> <pre> O-H bog'i tutgan gidroksil birikmalariga nisbatan kamroq bo’ladi, bu azot atomining kichik elektronegativligi bilan izohlanadi. Ushbu turdagi ayrim birikmalar uchun, spirtlarning dissotsiyalanish konstantalarini aniqlagan kabi aniqlash mumkin:</pre> <pre> </pre> <pre> K</pre> <pre> Anilin</pre> <pre> 10^-27</pre> <pre> Difenilamin</pre> <pre> 10^-23</pre> Bu holatda, shuningdek, H+ ajratish konstantasi benzol yadrosi tomon siljib ketgan elektron juftning azot atomlarining elektron juftlaridan kattaroqligi bilan ham izohlanadi. <pre> Ikki qism o'rtasida joylashgan NH guruhi tutgan juda ko'p kislotali birikmalarda, teskari elektron effektlarni namoyon etadi (buning asosiy sababi sifatida C-effektning mavjudligidir); Ammo, bunday moddalarning kislotalik xossasi har doim ham barcha hollarda bir xil bo’lmaydi. Bunga misol sifatida B. A. Poray-Koshesem va I. V. Grachevim tomonidan o’rganilgan arilnitrozilamin kislotasini kuzatish mumkin. Ma’lumotlar quyidagi jadvalda ko’rsatilgan. Ushbu ma'lumotlardan ko'rinib turibdiki, doimiy o'zgarish o'zgaruvchan guruhlar tomonidan ko'rsatiladigan elektron effektlarga muvofiq amalga oshiriladi (istisno CH3-guruh).</pre> <pre> X</pre> <pre> </pre> <pre> pK</pre> <pre> 2-nitro</pre> <pre> 5,9</pre> <pre> 4-nitro</pre> <pre> 6,25</pre> <pre> 4-xlor</pre> <pre> 6,85</pre> <pre> N</pre> <pre> 7,2</pre> <pre> 4-metil</pre> <pre> 6,9</pre> <pre> 4-metoksi</pre> <pre> 7,3</pre> <pre> </pre> <pre>Bog'lanish bilan ajralib turadigan boshqa birikmalarda N-H nisbatan oson ajralishi amalga oshadi, masalan, kislotali amidlarda. Ulardagi ajralib chiqish tendentsiyasiga to'g'ridan-to'g'ri biriktirilgan C = O-guruhining NH bog'lamiga</pre> <pre>katta ta'sirga egaligi bilan ajralib turadi. </pre>

Перевод пока недоступен