QO'QON XONLIGI VA TURKISTON GENERAL-GUBERNATORLIGI O'RTASIDAGI SIYOSIY-IQTISODIY ALOQALARNING XORIJIY MANBALARDA AKS ETISHI: MANBASHUNOSLIK TAHLILI
Аннотация
XIX asrning ikkinchi yarmi Markaziy Osiyo tarixida tub burilishlar davri bo‘lib, bu jarayonlar, ayniqsa, Qo‘qon xonligi va Turkiston general-gubernatorligi o‘rtasidagi siyosiy-iqtisodiy munosabatlarda yaqqol namoyon bo‘ladi. Mazkur maqolada ushbu munosabatlarning xorijiy manbalarda aks etishi manbashunoslik nuqtai nazaridan kompleks tahlil qilinadi. Tadqiqotning dolzarbligi shundaki, o‘rganilayotgan davr voqealari nafaqat mahalliy, balki Rossiya imperiyasi va Yevropa davlatlari mualliflari tomonidan ham keng yoritilgan bo‘lib, bu manbalar orqali voqealarga nisbatan tashqi nigohni aniqlash imkoniyati mavjud. Maqolada asosiy e’tibor Rossiya imperiyasi amaldorlari, harbiylari, diplomatlari hamda Yevropa sayohatchilari tomonidan yozib qoldirilgan hujjatlar, xotiralar, safarnomalar va statistik ma’lumotlarga qaratiladi. Ushbu manbalar orqali Qo‘qon xonligi hududida kechgan siyosiy jarayonlar, iqtisodiy aloqalar, savdo yo‘llari, boj tizimi va resurslardan foydalanish masalalari yoritib beriladi. Shu bilan birga, Turkiston general-gubernatorligi tomonidan olib borilgan siyosat, uning iqtisodiy manfaatlari va hududni boshqarish uslublari ham xorijiy manbalar asosida ochib beriladi. Tadqiqot davomida manbalar tanqidiy tahlil qilinib, ularning yaratilish sharoiti, mualliflarning ijtimoiy kelib chiqishi, siyosiy qarashlari va ideologik pozitsiyalari hisobga olinadi. Bu esa manbalarda aks etgan ma’lumotlarning ishonchlilik darajasini aniqlashga yordam beradi. Shuningdek, manbalar tematik va funksional jihatdan guruhlarga ajratilib, har bir guruhning o‘ziga xos xususiyatlari ochib beriladi. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, xorijiy manbalarda Qo‘qon xonligi va Turkiston general-gubernatorligi o‘rtasidagi munosabatlar ko‘pincha biryoqlama, ya’ni Rossiya imperiyasi manfaatlari nuqtai nazaridan yoritilgan. Biroq, ayrim mustaqil Yevropa sayohatchilari va tadqiqotchilarining asarlarida nisbatan xolis va muvozanatli fikrlar ham uchraydi. Shu bois, mazkur manbalarni o‘rganishda ularning subyektivligi va ideologik yo‘naltirilganligini inobatga olish muhim ahamiyat kasb etadi. Xulosa qilib aytganda, maqolada olib borilgan manbashunoslik tahlili Qo‘qon xonligi va Turkiston general-gubernatorligi o‘rtasidagi siyosiy-iqtisodiy aloqalarni chuqurroq anglashga xizmat qiladi hamda ushbu masala bo‘yicha kelgusidagi tadqiqotlar uchun muhim ilmiy asos yaratadi.