TASODIFIY TEBRANISHLAR, XO'JALIKLARARO GETEROGENLIK VA SAMARASIZLIKNI AJRATIB BAHOLOVCHI PANEL MODELLAR TIZIMI
Annotatsiya
Annotatsiya. Tasodifiy tebranishlar, xo‘jaliklararo geterogenlik va texnik samarasizlikni alohida baholash imkonini beruvchi panel modellar tizimining nazariy-metodologik asoslari yoritilgan. Qishloq xo‘jaligi korxonalari faoliyatini iqtisodiy-statistik baholashda tabiiy-iqlim sharoitlari, ishlab chiqarish resurslari, texnologik imkoniyatlar va boshqaruv xususiyatlari bilan bog‘liq farqlarni hisobga olish zarurati asoslab berilgan. Tadqiqotda stoxastik ishlab chiqarish chegarasi yondashuvi, vaqt bo‘yicha o‘zgaruvchi samarasizlik modellari hamda haqiqiy fiksirlangan va tasodifiy effektlar modellarining metodologik imkoniyatlari ko‘rib chiqilgan. Shuningdek, xo‘jaliklarga xos doimiy tarkibiy farqlarni tasodifiy xatoliklar va resurslardan samarasiz foydalanish natijasida yuzaga keladigan og‘ishlardan ajratish masalalari tahlil qilingan. Taklif etilayotgan metodologik yondashuv qishloq xo‘jaligi korxonalarining texnik samaradorligini yanada aniq baholash, ishlab chiqarish natijalariga ta’sir etuvchi omillarni aniqlash hamda mavjud resurslardan foydalanishni takomillashtirish bo‘yicha ilmiy asoslangan xulosalar ishlab chiqishga xizmat qiladi. Kalit so‘zlar. Panel ma’lumotlar, stoxastik ishlab chiqarish chegarasi, tasodifiy tebranishlar, xo‘jaliklararo geterogenlik, texnik samarasizlik, texnik samaradorlik, fiksirlangan effektlar, tasodifiy effektlar, qishloq xo‘jaligi, ekonometrik modellashtirish. Аннотация. В статье рассматриваются теоретические и методологические основы системы панельных моделей, позволяющей раздельно оценивать случайные колебания, межхозяйственную гетерогенность и техническую неэффективность. Обоснована необходимость учета различий в природно-климатических условиях, производственных ресурсах, технологических возможностях и особенностях управления при экономико-статистической оценке деятельности сельскохозяйственных предприятий. Рассмотрены методологические возможности стохастического подхода к оцениванию производственной границы, моделей с изменяющейся во времени неэффективностью, а также спецификаций с истинными фиксированными и истинными случайными эффектами. Особое внимание уделено разграничению устойчивых структурных различий между хозяйствами, случайных отклонений и потерь, обусловленных неэффективным использованием ресурсов. Предлагаемый методологический подход способствует повышению точности оценки технической эффективности сельскохозяйственных предприятий, выявлению факторов, влияющих на производственные результаты, и разработке научно обоснованных рекомендаций по совершенствованию использования имеющихся ресурсов. Ключевые слова. панельные данные, стохастическая производственная граница, случайные колебания, межхозяйственная гетерогенность, техническая неэффективность, техническая эффективность, фиксированные эффекты, случайные эффекты, сельское хозяйство, эконометрическое моделирование. Abstract. The theoretical and methodological foundations of a panel model system designed to separately estimate random fluctuations, inter-farm heterogeneity, and technical inefficiency. It substantiates the importance of accounting for differences in natural and climatic conditions, production resources, technological capabilities, and management practices when evaluating the performance of agricultural enterprises. The study considers the methodological potential of the stochastic production frontier approach, time-varying inefficiency models, and true fixed-effects and true random-effects specifications. Particular attention is given to distinguishing persistent farm-specific structural characteristics from random disturbances and deviations associated with inefficient resource utilization. The proposed methodological approach can contribute to more accurate assessments of the technical efficiency of agricultural enterprises, the identification of factors affecting production outcomes, and the development of evidence-based recommendations for improving resource allocation and utilization. Keywords. Panel data, stochastic production frontier, random fluctuations, inter-farm heterogeneity, technical inefficiency, technical efficiency, fixed effects, random effects, agriculture, econometric modeling.