ФИЗИКО-ТЕХНОЛОГИЧЕСКИЕ ОСНОВЫ УЛЬТРАЗВУКОВОЙ ЗАТОЧКИ СПИРАЛЬНЫХ СВЁРЛ: МЕХАНИЗМЫ ФОРМИРОВАНИЯ РЕЖУЩЕЙ КРОМКИ И ПРОГНОЗИРОВАНИЕ РАБОТОСПОСОБНОСТИ ОСЕВОГО ИНСТРУМЕНТА
Annotatsiya
Представлен обзор исследований, посвящённых применению ультразвуковых колебаний при заточке спиральных сверл из быстрорежущих сталей и твёрдых сплавов. Цель работы — систематизация российских и зарубежных публикаций по методам заточки осевого инструмента, сравнительный анализ существующих технологических подходов и обоснование ожидаемого влияния ультразвукового воздействия на качество режущей кромки. Методология исследования включала библиографический анализ более 50 источников из баз eLibrary. ru, CyberLeninka, Scopus и Web of Science за 1969–2025 гг., их классификацию по методу заточки, объекту ультразвукового воздействия и оцениваемым критериям качества, а также сопоставление механизмов формирования поверхностного слоя режущей кромки при традиционном и ультразвуковом шлифовании. Установлено, что при традиционном абразивном шлифовании могут формироваться параметры состояния режущей кромки, связанные с заусенцами, микросколами и остаточными напряжениями. Ультразвуковое воздействие за счёт прерывистого контакта абразивного зерна с обрабатываемой поверхностью позволяет снижать силы резания на 30–60 %, уменьшать шероховатость заточенной поверхности, улучшать состояние рабочей поверхности круга и способствовать формированию сжимающих остаточных напряжений в поверхностном слое. Сформулированы направления дальнейших исследований: оптимизация амплитудно-частотных режимов с учётом геометрии сверла, разработка критериев прерывистости контакта при заточке задних поверхностей и оценка влияния ультразвуковой заточки на стойкость сверл при обработке труднообрабатываемых материалов. Практическая значимость заключается в обосновании технологических принципов создания заточных станков с ультразвуковой модуляцией, позволяющих повысить стойкость осевого инструмента на 15–100 % и улучшить эксплуатационную эффективность машиностроительного производства. UZ Tezkesar va qattiq qotishmali materiallardan tayyorlangan spiralsimon parmalarni charxlashda ultratovush tebranishlarini qo'llashga bag'ishlangan tadqiqotlar sharhi keltirilgan. Tadqiqotning maqsadi o'qli asboblarni charxlash usullari bo'yicha Rossiya va xorijiy nashrlarni tizimlashtirish, mavjud texnologik yondashuvlarni qiyosiy tahlil qilish hamda ultratovush ta'sirining kesuvchi qirra sifatiga kutilayotgan ta'sirini asoslashdan iborat. Tadqiqot metodologiyasi 1969–2025-yillar oralig'ida eLibrary.ru, CyberLeninka, Scopus va Web of Science ma'lumotlar bazalaridan olingan 50 dan ortiq manbaning bibliografik tahlilini, ularni charxlash usuli, ultratovush ta'siri obyekti va baholanadigan sifat mezonlari bo'yicha tasniflashni, shuningdek, an'anaviy va ultratovushli silliqlashda kesuvchi qirra yuza qatlamining shakllanish mexanizmlarini taqqoslashni o'z ichiga oldi. Aniqlanishicha, an'anaviy abraziv silliqlashda kesuvchi qirraning sirt holatiga ta'sir etuvchi g'adir-budurlik, mikroqirilishlar va qoldiq kuchlanishlar shakllanishi mumkin. Ultratovush ta'siri esa abraziv donning ishlov berilayotgan yuza bilan uzlukli kontakti hisobiga kesish kuchlarini 30–60 % gacha kamaytirish, charxlangan yuzaning g'adir-budurligini pasaytirish, silliqlash doirasining ishchi holatini yaxshilash va yuza qatlamida siquvchi qoldiq kuchlanishlarning shakllanishiga ko'maklashish imkonini beradi. Kelgusidagi tadqiqotlar yo'nalishlari sifatida parma geometriyasini hisobga olgan holda amplituda-chastota rejimlarini optimallashtirish, orqa yuzalarni charxlashda kontaktning uzluklilik mezonlarini ishlab chiqish hamda murakkab ishlov beriladigan materiallarga ishlov berishda ultratovushli charxlashning parma chidamliligiga ta'sirini baholash belgilangan. Tadqiqot natijalarining amaliy ahamiyati ultratovushli modulyatsiyaga ega charxlash stanoklarini yaratishning texnologik tamoyillarini asoslashdan iborat bo'lib, ular o'qli asbobning chidamliligini 15–100 % gacha oshirish va mashinasozlik ishlab chiqarishining ekspluatatsion samaradorligini yaxshilash imkonini beradi.
Hali tarjima qilinmagan