Namangan viloyatida xalqaro avtomobil yuk tashishlarining xarajat samaradorligi va iqtisodiy cheklovlarini baholash
Annotatsiya
Xalqaro avtomobil yuk tashishlari hududning eksport faoliyatini ta’minlash, ishlab chiqaruvchi korxonalarni tashqi bozorlarga bog‘lash hamda transchegaraviy ta’minot zanjirlarining uzluksiz ishlashida muhim ahamiyat kasb etadi. Ushbu tadqiqotda O‘zbekistonning Namangan viloyatida xalqaro avtomobil yuk tashishlarining xarajat samaradorligi va asosiy iqtisodiy cheklovlari baholangan. Tadqiqotda tizimli-logistik yondashuv xalqaro avtomobil tashuvlaridan olingan amaliy operatsion ma’lumotlarning iqtisodiy tahlili bilan birlashtirilgan. Tashish xarajatlari operatsion, ma’muriy-boshqaruv, umumxo‘jalik hamda transport vositasi va alohida tashuv bilan bog‘liq xarajatlar guruhlariga ajratilgan. Baholash metodikasida bir kilometrga to‘g‘ri keladigan xarajat, bir tonna-kilometrga to‘g‘ri keladigan xarajat, bir kilometrga to‘g‘ri keladigan daromad, yoqilg‘i xarajatlari ulushi, operatsion xarajatlar ulushi va foyda marjasi asosiy samaradorlik ko‘rsatkichlari sifatida qabul qilingan. Tahlil qilingan 3300 km masofali va 21 tonna yukli xalqaro tashuvda 3500 AQSh dollari miqdorida transport daromadi olingan, qayd etilgan umumiy xarajatlar esa 3348 AQSh dollarini tashkil etgan. Natijada tashish tannarxi 1 km uchun 1,015 AQSh dollari va 1 tonna-km uchun 0,0483 AQSh dollarini, tashuv bo‘yicha hisoblangan foyda marjasi esa atigi 4,34% ni tashkil etgan. Yoqilg‘i xarajatlari umumiy xarajatlarning qariyb 35,8% ini tashkil etishi tashuvchilar rentabelligiga mazkur omilning sezilarli ta’sirini ko‘rsatadi. Natijalar xalqaro avtomobil tashuvlarining iqtisodiy barqarorligi nafaqat transport tarifiga, balki yoqilg‘i samaradorligi, transport vositasidan foydalanish darajasi, ma’muriy xarajatlar, marshrutni tashkil etish, chegaradagi kechikishlar va qaytish yuklarining mavjudligiga ham bog‘liqligini ko‘rsatadi. Tadqiqot natijalari asosida xalqaro avtomobil yuk tashishlari samaradorligini kompleks baholash yondashuvi taklif etilgan hamda Namangan viloyatidagi avtomobil tashuvchilarining xarajatlarini kamaytirish va raqobatbardoshligini oshirish bo‘yicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqilgan