MASOFAVIY BANK XIZMATLARI AMALIYOTIGA TA'SIR ETAYOTGAN OMILLARNING TA'SIR DARAJASI
Annotatsiya
MASOFAVIY BANK XIZMATLARI AMALIYOTIGA TA’SIR ETAYOTGAN OMILLARNING TA’SIR DARAJASIXolmatova Asila Menglimurod qiziTermiz iqtisodiyot va servis universiteti o‘qituvchisiORCID: 0009-0005-8156-9737Annotatsiya. Mazkur maqolada O‘zbekiston tijorat banklari mijozlari misolida masofaviy bank xizmatlari amaliyotiga ta’sir etayotgan oltita asosiy omil - foydalanish qulayligi, xavfsizlik darajasi, xarajat samaradorligi, ijtimoiy ta’sir, moliyaviy savodxonlik va me’yoriy-huquqiy muhit — ning ta’sir darajasi empirik usullar yordamida o‘rganilgan. Kengaytirilgan Texnologiyani Qabul Qilish Modeli (TAM) asosida qurilgan ko‘p o‘zgaruvchili regressiya tahlili 387 nafar respondentdan to‘plangan ma’lumotlar asosida amalga oshirilgan. Natijalar shuni ko‘rsatdiki, foydalanish qulayligi (β=0,341) va xavfsizlik darajasi (β=0,287) masofaviy bank xizmatlaridan foydalanish intensivligiga eng kuchli ta’sir ko‘rsatuvchi omillar hisoblanadi. Model dispersiyaning 62,3 foizini tushuntiradi (R²=0,623).Kalit so’zlar: masofaviy bank xizmatlari, TAM modeli, mobil banking, raqamli bank, regressiya tahlili, O‘zbekiston, foydalanish qulayligi, xavfsizlik.KIRISHJahon miqyosida raqamli iqtisodiyotning jadal rivojlanishi bank tizimining ishlash modelini tubdan o‘zgartirmoqda. O‘zbekiston ham ushbu global tendensiyadan chetda qolmadi: O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 12-maydagi PF-5992-son Farmoni bilan tasdiqlangan bank tizimini isloh qilish strategiyasida masofaviy bank xizmatlarini kengaytirish alohida ustuvor yo‘nalish sifatida belgilangan [1]. Markaziy bankning rasmiy ma’lumotlariga ko‘ra, 2024-yil sentabr oyida mamlakatda masofaviy bank xizmatlari foydalanuvchilari soni 48,4 millionga yetgan bo‘lib, bu so‘nggi besh yil ichida 4,7 barobar o‘sishni anglatadi[2].Shu bilan birga, ushbu o‘sishning ortida turgan harakatlantiruvchi omillarni ilmiy jihatdan kompleks va empirik asosda o‘rganishga bag‘ishlangan mahalliy tadqiqotlar hali yetarli darajada emas. Xalqaro adabiyotda Texnologiyani Qabul Qilish Modeli (TAM) asosidagi ko‘plab tadqiqotlar mavjud bo‘lsa-da [3, 4], ular O‘zbekistonning o‘ziga xos ijtimoiy-iqtisodiy va institutsional sharoitlarini to‘liq aks ettirmaydi. Mazkur maqolaning ilmiy muammosi shundan iboratki: O‘zbekistonning hozirgi kontekstida masofaviy bank xizmatlari intensivligiga qaysi omillar va qay darajada ta’sir ko‘rsatmoqda?"YANGI O‘ZBEKISTONDA TABIIY VA IJTIMOIY-GUMANITAR Volume - 4FANLAR" RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI Issue – 07, 202627 "YANGI O‘ZBEKISTONDA TABIIY VA IJTIMOIY-GUMANITAR FANLAR" RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASITadqiqotning maqsadi - kengaytirilgan TAM modeli asosida masofaviy bank xizmatlari amaliyotiga ta’sir etayotgan omillarning ta’sir darajasini miqdoriy baholash va bank tizimi rivojlanishiga doir amaliy tavsiyalar ishlab chiqishdir.Tadqiqotning maqsadi — kengaytirilgan TAM modeli asosida masofaviy bank xizmatlari amaliyotiga ta’sir etayotgan omillarning ta’sir darajasini miqdoriy baholash va bank tizimi rivojlanishiga doir amaliy tavsiyalar ishlab chiqishdir.ADABIYOTLAR TAHLILIMasofaviy bank xizmatlarini qabul qilishga ta’sir etuvchi omillar xalqaro ilmiy adabiyotda asosan Texnologiyani Qabul Qilish Modeli (TAM) doirasida tadqiq etilgan. F. Davis (1989) tomonidan ishlab chiqilgan TAM modeli foydalanuvchining texnologiyani qabul qilishini ikki asosiy konstrukt orqali tushuntiradi: idrok etilgan foydalilik va idrok etilgan foydalanish qulayligi [3].So‘nggi yillarda TAM modeli sezilarli darajada kengaytirildi. Birlashtirilgan texnologiyani qabul qilish va foydalanish nazariyasi — UTAUT2 modeliga ijtimoiy ta’sir, xarajat samaradorligi va odat kabi yangi konstruktlar qo‘shildi [4]. 2025-yilda o‘tkazilgan tizimli adabiyotlar tahlili 412 ta tadqiqotni umumlashtirgan holda to‘rtta hal qiluvchi omilni aniqladi: idrok etilgan foydalilik, foydalanish qulayligi, ishonch va munosabat [5]. Iordaniya banklari misolida o‘tkazilgan so‘nggi empirik tadqiqotda (2025) foydalanish qulayligi, foydalilik, xarajat, ijtimoiy ta’sir va ishonch omillari birgalikda tahlil qilingan [6].O‘zbekiston kontekstida Mamadiyarov Z. (2021) Hamkorbank mijozlari asosida o‘tkazilgan so‘rovnoma natijalarini ekonometrik tahlil qilib, xavfsizlik, foydalanish qulayligi va internet tezligi omillarining muhimligini aniqlagan [7]. Khudoyorov O.O. (2025) bank xizmatlarining masofaviy ko‘rinishiga ta’sir etuvchi omillarni umumlashtirgan [8]. Abdurakhmanova G. va Xodjaraxmanova N. (2025) O‘zbekiston bank sektoridagi raqamli transformatsiyaning moliyaviy xavfsizlikka ta’sirini tahlil qilgan [9]. Biroq ushbu tadqiqotlarda bir nechta omilni birgalikda miqdoriy baholovchi, 2023–2025-yillar ma’lumotlarini o‘z ichiga oluvchi kompleks empirik model hali qurilmagan.TADQIQOT METODOLOGIYASITadqiqotda aralash metodologiya qo‘llanildi: miqdoriy usul (so‘rovnoma va ko‘p o‘zgaruvchili regressiya) asosiy, sifatiy usul (hujjat tahlili) esa qo‘shimcha metod sifatida qabul qilindi. Nazariy asos sifatida kengaytirilgan TAM modeli tanlangan bo‘lib, unga UTAUT2 dan olingan ijtimoiy ta’sir va xarajat samaradorligi konstruktlari qo‘shilgan.Tadqiqot tanlamasi O‘zbekistonning Toshkent, Samarqand, Namangan va Qashqadaryo viloyatlarida faoliyat yurituvchi tijorat banklarining 450 nafar mijozidan iborat bo‘lib, maqsadli tasodifiy usulda shakllantirilib, yoshi, jinsi va yashash joyi bo‘yicha muvozanatlash"YANGI O‘ZBEKISTONDA TABIIY VA IJTIMOIY-GUMANITAR Volume - 4FANLAR" RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI Issue – 07, 202628 "YANGI O‘ZBEKISTONDA TABIIY VA IJTIMOIY-GUMANITAR FANLAR" RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASIta’minlangan. Ma’lumotlar 2024-yil IV choragida Likert 5 ballik shkalasidagi anketalar yordamida to‘plangan. Savolnomaning ichki izchillik koeffitsienti (Cronbach α=0,87) yuqori ishonchlilikni tasdiqlab, 387 ta to‘liq anketadan foydalanildi.Regressiya modeli quyidagi tenglamaga asoslanadi:MBX = α + β₁·FQ + β₂·XD + β₃·XS + β₄·IT + β₅·MS + β₆·MH + εBu yerda: MBX - masofaviy bank xizmatlaridan foydalanish intensivligi (bog’liq o‘zgaruvchi); FQ - foydalanish qulayligi; XD - xavfsizlik darajasi; XS - xarajat samaradorligi; IT - ijtimoiy ta’sir; MS - moliyaviy savodxonlik; MH - me’yoriy-huquqiy muhit; ε - xatolik haddi.TADQIQOT NATIJALARI VA MUHOKAMASo‘rovnomada qatnashgan 387 respondentning ijtimoiy-demografik tarkibi quyidagichadir: erkaklar — 58,1%, ayollar — 41,9%; 18–30 yoshdagilar — 44,7%, 31–45 yoshdagilar — 35,9%, 46 va undan kattalar — 19,4%; oliy ma’lumotlilar — 67,2%. Xizmat turlari bo’yicha: mobil bankingdan — 91,4%, internet bankingdan — 68,2%, QR-kod to‘lovlaridan — 45,7% foydalanishi aniqlandi.Tavsifiy statistika natijalari 1-jadvalda keltirilgan. Eng yuqori o‘rtacha ball foydalanish qulayligi omilida (4,21) qayd etildi, eng past ko‘rsatkich esa moliyaviy savodxonlik omilida (3,41) kuzatildi. Bu O‘zbekistondagi kattalar aholisining taxminan 40 foizi faol bank hisobiga ega emasligini [10] tasdiqlovchi natija bilan uyg‘un.