MASOFAVIY BANK XIZMATLARI AMALIYOTIGA TA'SIR ETAYOTGAN OMILLARNING TA'SIR DARAJASI
Annotatsiya
MASOFAVIY BANK XIZMATLARI AMALIYOTIGA TA’SIR ETAYOTGANOMILLARNING TA’SIR DARAJASIXolmatova Asila Menglimurod qiziTermiz iqtisodiyot va servis universiteti o‘qituvchisiORCID: 0009-0005-8156-9737Annotatsiya. Mazkur maqolada O‘zbekiston tijorat banklari mijozlari misolidamasofaviy bank xizmatlari amaliyotiga ta’sir etayotgan oltita asosiy omil -foydalanish qulayligi, xavfsizlik darajasi, xarajat samaradorligi, ijtimoiy ta’sir,moliyaviy savodxonlik va me’yoriy-huquqiy muhit — ning ta’sir darajasi empirikusullar yordamida o‘rganilgan. Kengaytirilgan Texnologiyani Qabul Qilish Modeli(TAM) asosida qurilgan ko‘p o‘zgaruvchili regressiya tahlili 387 nafar respondentdanto‘plangan ma’lumotlar asosida amalga oshirilgan. Natijalar shuni ko‘rsatdiki,foydalanish qulayligi (β=0,341) va xavfsizlik darajasi (β=0,287) masofaviy bankxizmatlaridan foydalanish intensivligiga eng kuchli ta’sir ko‘rsatuvchi omillarhisoblanadi. Model dispersiyaning 62,3 foizini tushuntiradi (R²=0,623).Kalit so’zlar: masofaviy bank xizmatlari, TAM modeli, mobil banking, raqamlibank, regressiya tahlili, O‘zbekiston, foydalanish qulayligi, xavfsizlik.Kirish. Jahon miqyosida raqamli iqtisodiyotning jadal rivojlanishi banktizimining ishlash modelini tubdan o‘zgartirmoqda. O‘zbekiston ham ushbu globaltendensiyadan chetda qolmadi: O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 12-maydagi PF-5992-son Farmoni bilan tasdiqlangan bank tizimini isloh qilishstrategiyasida masofaviy bank xizmatlarini kengaytirish alohida ustuvor yo‘nalishsifatida belgilangan [1]. Markaziy bankning rasmiy ma’lumotlariga ko‘ra, 2024-yilsentabr oyida mamlakatda masofaviy bank xizmatlari foydalanuvchilari soni 48,4millionga yetgan bo‘lib, bu so‘nggi besh yil ichida 4,7 barobar o‘sishni anglatadi[2].Shu bilan birga, ushbu o‘sishning ortida turgan harakatlantiruvchi omillarniilmiy jihatdan kompleks va empirik asosda o‘rganishga bag‘ishlangan mahalliytadqiqotlar hali yetarli darajada emas. Xalqaro adabiyotda Texnologiyani QabulQilish Modeli (TAM) asosidagi ko‘plab tadqiqotlar mavjud bo‘lsa-da [3, 4], ularO‘zbekistonning o‘ziga xos ijtimoiy-iqtisodiy va institutsional sharoitlarini to‘liq aksettirmaydi. Mazkur maqolaning ilmiy muammosi shundan iboratki: O‘zbekistonninghozirgi kontekstida masofaviy bank xizmatlari intensivligiga qaysi omillar va qaydarajada ta’sir ko‘rsatmoqda?Tadqiqotning maqsadi - kengaytirilgan TAM modeli asosida masofaviy bankxizmatlari amaliyotiga ta’sir etayotgan omillarning ta’sir darajasini miqdoriybaholash va bank tizimi rivojlanishiga doir amaliy tavsiyalar ishlab chiqishdir.22Tadqiqotning maqsadi — kengaytirilgan TAM modeli asosida masofaviy bankxizmatlari amaliyotiga ta’sir etayotgan omillarning ta’sir darajasini miqdoriybaholash va bank tizimi rivojlanishiga doir amaliy tavsiyalar ishlab chiqishdir.Adabiyotlar tahlili. Masofaviy bank xizmatlarini qabul qilishga ta’sir etuvchiomillar xalqaro ilmiy adabiyotda asosan Texnologiyani Qabul Qilish Modeli (TAM)doirasida tadqiq etilgan. F. Davis (1989) tomonidan ishlab chiqilgan TAM modelifoydalanuvchining texnologiyani qabul qilishini ikki asosiy konstrukt orqalitushuntiradi: idrok etilgan foydalilik va idrok etilgan foydalanish qulayligi [3].So‘nggi yillarda TAM modeli sezilarli darajada kengaytirildi. Birlashtirilgantexnologiyani qabul qilish va foydalanish nazariyasi — UTAUT2 modeliga ijtimoiyta’sir, xarajat samaradorligi va odat kabi yangi konstruktlar qo‘shildi [4]. 2025-yildao‘tkazilgan tizimli adabiyotlar tahlili 412 ta tadqiqotni umumlashtirgan holda to‘rttahal qiluvchi omilni aniqladi: idrok etilgan foydalilik, foydalanish qulayligi, ishonchva munosabat [5]. Iordaniya banklari misolida o‘tkazilgan so‘nggi empirik tadqiqotda(2025) foydalanish qulayligi, foydalilik, xarajat, ijtimoiy ta’sir va ishonch omillaribirgalikda tahlil qilingan [6].O‘zbekiston kontekstida Mamadiyarov Z. (2021) Hamkorbank mijozlariasosida o‘tkazilgan so‘rovnoma natijalarini ekonometrik tahlil qilib, xavfsizlik,foydalanish qulayligi va internet tezligi omillarining muhimligini aniqlagan [7].Khudoyorov O.O. (2025) bank xizmatlarining masofaviy ko‘rinishiga ta’sir etuvchiomillarni umumlashtirgan [8]. Abdurakhmanova G. va Xodjaraxmanova N. (2025)O‘zbekiston bank sektoridagi raqamli transformatsiyaning moliyaviy xavfsizlikkata’sirini tahlil qilgan [9]. Biroq ushbu tadqiqotlarda bir nechta omilni birgalikdamiqdoriy baholovchi, 2023–2025-yillar ma’lumotlarini o‘z ichiga oluvchi kompleksempirik model hali qurilmagan.Tadqiqot metodologiyasi. Tadqiqotda aralash metodologiya qo‘llanildi:miqdoriy usul (so‘rovnoma va ko‘p o‘zgaruvchili regressiya) asosiy, sifatiy usul(hujjat tahlili) esa qo‘shimcha metod sifatida qabul qilindi. Nazariy asos sifatidakengaytirilgan TAM modeli tanlangan bo‘lib, unga UTAUT2 dan olingan ijtimoiyta’sir va xarajat samaradorligi konstruktlari qo‘shilgan.Tadqiqot tanlamasi O‘zbekistonning Toshkent, Samarqand, Namangan vaQashqadaryo viloyatlarida faoliyat yurituvchi tijorat banklarining 450 nafarmijozidan iborat bo‘lib, maqsadli tasodifiy usulda shakllantirilib, yoshi, jinsi vayashash joyi bo‘yicha muvozanatlash ta’minlangan. Ma’lumotlar 2024-yil IVchoragida Likert 5 ballik shkalasidagi anketalar yordamida to‘plangan.Savolnomaning ichki izchillik koeffitsienti (Cronbach α=0,87) yuqori ishonchliliknitasdiqlab, 387 ta to‘liq anketadan foydalanildi.Regressiya modeli quyidagi tenglamaga asoslanadi:MBX = α + β₁·FQ + β₂·XD + β₃·XS + β₄·IT + β₅·MS + β₆·MH + ε23Bu yerda: MBX - masofaviy bank xizmatlaridan foydalanish intensivligi(bog’liq o‘zgaruvchi); FQ - foydalanish qulayligi; XD - xavfsizlik darajasi; XS -xarajat samaradorligi; IT - ijtimoiy ta’sir; MS - moliyaviy savodxonlik; MH -me’yoriy-huquqiy muhit; ε - xatolik haddi.Tadqiqot natijalari. So‘rovnomada qatnashgan 387 respondentning ijtimoiydemografiktarkibi quyidagichadir: erkaklar — 58,1%, ayollar — 41,9%; 18–30yoshdagilar — 44,7%, 31–45 yoshdagilar — 35,9%, 46 va undan kattalar — 19,4%;oliy ma’lumotlilar — 67,2%. Xizmat turlari bo’yicha: mobil bankingdan — 91,4%,internet bankingdan — 68,2%, QR-kod to‘lovlaridan — 45,7% foydalanishianiqlandi.Tavsifiy statistika natijalari 1-jadvalda keltirilgan. Eng yuqori o‘rtacha ballfoydalanish qulayligi omilida (4,21) qayd etildi, eng past ko‘rsatkich esa moliyaviysavodxonlik omilida (3,41) kuzatildi. Bu O‘zbekistondagi kattalar aholisiningtaxminan 40 foizi faol bank hisobiga ega emasligini [10] tasdiqlovchi natija bilanuyg‘un.1-jadval.OMILLAR BO‘YICHA TAVSIFIY STATISTIKA (N=387)Omil O’rtacha St. og’ish Min MaksFoydalanish qulayligi (FQ) 4,21 0,74 2 5Xavfsizlik darajasi (XD) 3,87 0,89 1 5Xarajat samaradorligi (XS) 4,05 0,81 1 5Ijtimoiy ta’sir (IT) 3,62 0,93 1 5Moliyaviy savodxonlik (MS) 3,41 0,98 1 5Me’yoriy-huquqiy muhit (MH) 3,79 0,87 1 5Ko‘p o‘zgaruvchili regressiya tahlili natijalari 2-jadvalda keltirilgan. ModelF(6,380)=104,7; p<0,001 bo‘lib, statistik jihatdan yuqori darajada ahamiyatli va 2-jadvalda keltirilganidek barcha oltita gipoteza tasdiqlangan.