MARKAZIY ASAB TIZIMI TUG‘MA NUQSONLARI BO‘LGAN CHAQALOQLARNING ONALARIDA FOLAT HOLATI VA KONSEPSIYADAN OLDINGI PROFILAKTIKA
Annotatsiya
Dolzarbligi. Asab nayi nuqsonlari va markaziy asab tizimi (MAT)ning boshqa tug‘ma nuqsonlari dunyoning barcha mintaqalarida uchraydi, ularning tarqalishi esa hududlar bo‘yicha sezilarli farq qiladi [1, 2]. Konsepsiya atrofidagi davrda foliy kislota qabul qilish asab nayi nuqsonlari chastotasini 50–70% ga kamaytirishi nazoratli tadqiqotlarda isbotlangan [3, 4], shu sababli mazkur profilaktika homiladorlikni rejalashtirayotgan barcha ayollarga tavsiya etiladi [5]. Shunga qaramay, profilaktika bilan amaldagi qamrov va onalarning haqiqiy folat ta’minoti mintaqamiz sharoitida yetarlicha o‘rganilmagan. Maqsad. MAT tug‘ma nuqsonlari bo‘lgan chaqaloqlarning onalarida konsepsiyadan oldingi folat profilaktikasi bilan qamrovni va zardobdagi folat darajasini baholash hamda ularning nuqson rivojlanish xavfi bilan bog‘liqligini aniqlash. Material va usullar. 2019–2024-yillarda Bolalar milliy tibbiyot markazida MAT tug‘ma nuqsoni bo‘lgan 180 nafar yangi tug‘ilgan chaqaloqning (asosiy guruh) va 60 nafar shartli sog‘lom chaqaloqning (taqqoslash guruhi) onalari tekshirildi. Asosiy guruhda gidrosefaliya 76, orqa miya churrasi (spina bifida) 54, ensefalotsele 22, qo‘shma anomaliyalar 28 bolada aniqlangan. Foliy kislota qabuli maxsus anketa va tibbiy hujjatlar asosida o‘rganildi, zardobdagi folat darajasi immunoxemilyuminessent usulda aniqlandi; 6,0 ng/ml dan past ko‘rsatkich folat tanqisligi deb baholandi. Statistik tahlilda Styudent t-mezoni, χ² mezoni, shanslar nisbati (OR) va uning 95% ishonchlilik intervali (II), logistik regressiya hamda korrelyatsion tahlil qo‘llanildi. Natijalar. Konsepsiyadan oldin foliy kislotani asosiy guruhda atigi 40 (22,2%) ona, taqqoslash guruhida esa 33 (55,0%) ona qabul qilgan (p < 0,001). Profilaktikaning yo‘qligi nuqson xavfini sezilarli oshirdi (OR = 4,28; 95% II 2,31–7,94) va ko‘p omilli modelda mustaqil prediktor bo‘lib qoldi (moslashtirilgan OR = 6,06; 95% II 2,80–13,13). Zardobdagi folat darajasi asosiy guruhda o‘rtacha 7,88 ± 2,81 ng/ml ni, taqqoslash guruhida 10,18 ± 3,00 ng/ml ni tashkil etdi (t = 5,21; p < 0,001). Folat tanqisligi mos ravishda 46 (25,6%) va 5 (8,3%) onada aniqlandi; tanqislik mavjudligida xavf 3,78 marta yuqori bo‘ldi (95% II 1,42–10,01). Nozologik shakllar kesimida eng past folat darajasi ensefalotsele (7,47 ± 2,73 ng/ml) va gidrosefaliya (7,58 ± 2,67 ng/ml) guruhlarida qayd etildi; orqa miya churrasida u 7,98 ± 2,88 ng/ml, qo‘shma anomaliyalarda 8,81 ± 3,05 ng/ml edi. Profilaktika bilan qamrov gidrosefaliyada eng past (15,8%), qo‘shma anomaliyalarda eng yuqori (35,7%) bo‘ldi, tanqislik ulushi esa shakllar bo‘yicha 21,4–27,8% oralig‘ida o‘zgardi. Profilaktika olgan ayollarning ham 9,6% ida folat darajasi 6,0 ng/ml dan past bo‘lib chiqdi. Folat darajasi yig‘ma xavf bahosi bilan teskari bog‘liq edi (r = −0,35; p < 0,001). Xavf darajasi ortgan sari profilaktika bilan qamrov kamayib bordi: past xavf guruhida 32,1%, o‘rta xavf guruhida 16,3%, yuqori xavf guruhida 0%. Profilaktikaning yo‘qligi va homiladorlar anemiyasi birga 78 (32,5%) kuzatiluvchida uchradi (OR = 4,14; 95% II 1,85–9,23); ularning 89,7% i asosiy guruhga mansub edi. Xulosa. MAT tug‘ma nuqsonlari bo‘lgan chaqaloqlarning onalarida konsepsiyadan oldingi folat profilaktikasi bilan qamrov taqqoslash guruhiga nisbatan 2,5 baravar past, folat tanqisligi esa uch baravar ko‘p uchraydi. Profilaktika aynan xavf omillari ko‘p to‘plangan ayollarga yetib bormayapti, shuning uchun uni xavf darajasini oldindan baholash asosida faol tashkil etish lozim. Preparat qabul qilinganining o‘zi yetarli ta’minot kafolati emas: profilaktika samaradorligini zardobdagi folat darajasini laborator nazorat qilish orqali baholash maqsadga muvofiq [2, 5].