BANDLIKDA TENGLIKNI TA'MINLASH VA "BAN THE BOX" SIYOSATI
Annotatsiya
BANDLIKDA TENGLIKNI TA’MINLASH VA “BAN THE BOX” SIYOSATI Odilov Umid Abduhalimovich Termiz iqtisodiyot va servis universiteti Bandlik siyosatining muhim yo‘nalishlaridan biri mehnat bozorida tenglikni ta’minlashga qaratilgan chora-tadbirlarni ishlab chiqish va joriy etishdir. “Ban the Box” (BTB) kabi siyosatlar aynan turli ijtimoiy guruhlardan chiqqan shaxslar uchun “o‘yin maydonini tekislashtirish”ga qaratilgan bo‘lib, ular bandlik jarayonida nomzodlarning ayrim shaxsiy ma’lumotlari (masalan, sudlanganlik tarixi) asosida diskriminatsiya qilinishining oldini olishga xizmat qiladi. Nazariy modellar va empirik dalillar shuni ko‘rsatadiki, bunday siyosatlar ijtimoiy jihatdan kam ta’minlangan yoki imkoniyati cheklangan guruhlar uchun bandlik imkoniyatlarini yaxshilaydi, biroq ba’zi hollarda nisbatan afzalliklarga ega bo‘lgan guruhlar uchun salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Shu bilan birga, bunday siyosatlar ish beruvchilar uchun ham ba’zan zararli bo‘lishi mumkin, chunki ular nomzodlar haqidagi muhim ma’lumotlardan mahrum bo‘ladilar. Biroq, ayrim holatlarda, aynan shu “bilimsizlik” ish beruvchilarga ham foyda keltirishi mumkin, chunki bu sharoitda imkoniyati cheklangan guruh vakillari bandlikka erishish umidida o‘z malakalarini oshirishga ko‘proq sarmoya kiritadilar. Natijada, bandlik siyosatining ushbu yo‘nalishi Pareto samaradorligini oshirishga xizmat qilishi mumkin, chunki mukofotlarni taqsimlashda qaror qabul qiluvchilarning qisman “ko‘r” bo‘lishi ijtimoiy adolat va samaradorlikni ta’minlashga yordam beradi[1]. Bandlik siyosatining yana bir asosiy yo‘nalishi raqobatli yollash jarayonlarini tartibga solish va davlat aralashuvini optimallashtirishdan iborat. Ish beruvchilar ko‘pincha mavjud bo‘sh ish o‘rinlariga nisbatan ko‘proq nomzodlar orasidan tanlov qilish imkoniyatiga ega bo‘ladilar. Bunday sharoitda, davlat tomonidan BTB kabi siyosatlarni joriy etish siyosiy, iqtisodiy yoki elektoral manfaatlar nuqtai nazaridan ham muhim ahamiyat kasb etadi. Model tahlillari shuni ko‘rsatadiki, bunday siyosatlar ishchilar uchun tanlov imkoniyatlarini kengaytiradi va ularning bandlikka bo‘lgan motivatsiyasini oshiradi. Shu bilan birga, davlatning aralashuvi orqali bandlik siyosatini shakllantirishda, siyosatning barcha ishtirokchilarga (ish beruvchilar, ishchilar va jamiyat) ta’siri har tomonlama hisobga olinishi lozim. Bu esa, bandlik siyosatining samaradorligini oshirish va mehnat bozorida ijtimoiy adolatni ta’minlash uchun muhim omil hisoblanadi. Bandlik darajasiga ta’sir qiluvchi asosiy omillardan biri mehnat bozori oqimlarining muvozanatidir. Moslashuv (matching) modeli doirasida bandlik darajasi vaqt o‘tishi bilan quyidagi qonuniyat asosida o‘zgaradi: agar ish izlovchilar ish topish tezligi (f(θ)U) band bo‘lganlarning ishidan ayrilish tezligidan (λL) yuqori bo‘lsa, bandlik darajasi ortadi; aksincha, agar band bo‘lganlarning ishidan ayrilish tezligi yuqori bo‘lsa, bandlik darajasi kamayadi. Bu jarayon differensial tenglama orqali ifodalanadi va muvozanat nuqtasida yangi ishga joylashishlar soni bilan ishdan bo‘shashlar soni tenglashadi. Bu nuqta Beveridge egri chizig‘iga mos keladi, ya’ni bandlik va bo‘sh ish o‘rinlari o‘rtasidagi muvozanatni ifodalaydi. Modelda, AQSh ma’lumotlariga kalibrlangan holda, bandlik darajasidagi har qanday og‘ish bir oy ichida 62% tezlikda yo‘qoladi, bu esa og‘ishlarning yarmi bir oyda, 90% esa chorakda bartaraf bo‘lishini anglatadi. Shuning uchun, model doirasida mehnat bozori oqimlari doimiy muvozanatda deb qabul qilinadi va bandlik darajasi har doim mehnat taklifi bilan belgilanadi[2]. Bandlik darajasiga ta’sir qiluvchi yana bir muhim omil — mehnat taklifi, bozor zichligi (tightness) va ishsizlik darajasi o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikdir. Modelda mehnat taklifi har qanday vaqtda mavjud bo‘lib, bandlik darajasi bilan bevosita bog‘langan. Mehnat taklifi orqali bandlik darajasi bozor zichligi va mehnat kuchi hajmiga bog‘lanadi. Ishsizlik darajasi esa bozor zichligiga nisbatan elastiklikka ega bo‘lib, bu elastiklik mehnat taklifi va bozor zichligi o‘rtasidagi nisbat orqali aniqlanadi. Modelda ishsizlik darajasi u(θ) = 1 - Ls(θ)/H ko‘rinishida ifodalanadi va bozor zichligiga nisbatan elastikligi maxsus ifoda orqali hisoblanadi. Bu bog‘liqliklar bandlik darajasining o‘zgarishiga ta’sir qiluvchi asosiy mexanizmlarni ochib beradi va mehnat bozori muvozanatini tushunishda muhim ahamiyat kasb etadi [6]. Bandlikni ta'minlashda davlatning roli, avvalo, mehnat bozoridagi subyektlar o‘rtasidagi o‘zaro aloqalarni tartibga solish va boshqarish orqali namoyon bo‘ladi. Kontekstda keltirilgan modelda, shaxslar (Person) asosiy sinf sifatida ko‘riladi va ular talabga ko‘ra talabalar (Student) yoki ishchilar (Worker) sifatida qayta tasniflanishi mumkin. Bu jarayon davlat tomonidan amalga oshiriladigan qayta malakalash, qayta tayyorlash yoki bandlik siyosatining amaliy ifodasi sifatida talqin qilinadi. Masalan, talaba (Student) bo‘lgan shaxs davlat tomonidan tashkil etilgan bandlik dasturlari yoki mehnat bozoriga kirish imkoniyatlari orqali ishchi (Worker) maqomiga o‘tishi mumkin. Bu o‘zgarishlar davlatning bandlik siyosatini amalga oshirishdagi faol ishtirokini, ya’ni aholini mehnat bozoriga jalb qilish, ularni qayta tayyorlash va yangi kasblarga yo‘naltirish mexanizmlarini aks ettiradi[3]. Davlat bandlikni boshqarishda qayta tasniflash (reklassifikatsiya) va moslashuvchanlik siyosatini amalga oshiradi. Kontekstda keltirilgan dasturiy modelda, shaxslar o‘z maqomini o‘zgartirish imkoniyatiga ega: talaba ishchi bo‘lishi yoki ishchi yana talaba sifatida qayta ro‘yxatdan o‘tishi mumkin. Bu jarayon davlat tomonidan amalga oshiriladigan qayta tayyorlash kurslari, malaka oshirish dasturlari va bandlik markazlari faoliyati orqali amalga oshiriladi. Davlatning ushbu siyosati mehnat bozorida moslashuvchanlikni ta’minlash, aholini zamonaviy kasblarga yo‘naltirish va bandlik darajasini oshirishga xizmat qiladi. Shuningdek, davlat tomonidan belgilangan tartib-qoidalar va mexanizmlar yordamida shaxslarning mehnat bozoridagi maqomi o‘zgaradi, bu esa bandlik siyosatining samaradorligini oshiradi. Zamonaviy mehnat bozorida bandlikni oshirish bo‘yicha asosiy yondashuvlardan biri – bu ish beruvchilarning an’anaviy rasmiy malaka va diplomlarga emas, balki individual ko‘nikmalarga e’tibor qaratishidir. Inson kapitali nazariyasiga ko‘ra, ishchi kuchining qiymati ularning bilim va ko‘nikmalariga bog‘liq bo‘lib, bu yondashuv zamonaviy iqtisodiy va texnologik o‘zgarishlar natijasida yanada dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Jamiyat va texnologiyadagi tub o‘zgarishlar natijasida ayrim sohalarda aniq ko‘nikmalarga bo‘lgan talab ortib bormoqda, bu esa ish beruvchilarni an’anaviy malaka talablaridan ko‘ra, amaliy ko‘nikmalarga asoslangan yollashga undamoqda. Shu tarzda, bandlikni oshirish uchun zamonaviy yondashuvlar ko‘proq individual ko‘nikmalarni rivojlantirish va ularni baholashga asoslanmoqda. Bu jarayonda “ta’lim premyasi” (educational premium) va ko‘nikmalarga asoslangan yollash (skills-based hiring) kabi tushunchalar ham muhim o‘rin tutadi. Ularning barchasi mehnat bozorida yuzaga kelayotgan yangi kasblar va ularning talablariga moslashishda muhim ahamiyat kasb etadi. Zamonaviy bandlik siyosatida asosiy muammolardan biri – bu jamiyat va texnologiyadagi o‘zgarishlar natijasida yuzaga kelayotgan aniq ko‘nikmalarga bo‘lgan ortiqcha talab va natijada yuzaga kelayotgan ko‘nikmalar yetishmovchiligidir. Ish beruvchilar yangi kasblar uchun zarur bo‘lgan maxsus ko‘nikmalarni topishda qiyinchiliklarga duch kelmoqdalar, bu esa bandlik darajasiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli, zamonaviy yondashuvlar bandlikni oshirishda nafaqat an’anaviy ta’lim tizimini takomillashtirish, balki yangi va zamonaviy ko‘nikmalarni rivojlantirishga qaratilgan maxsus dasturlarni ishlab chiqishni ham o‘z ichiga oladi. Bu yondashuvlar mehnat bozorining o‘zgaruvchan talablariga moslashish, ishchi kuchining raqobatbardoshligini oshirish va bandlik darajasini barqarorlashtirishga xizmat qiladi. Zamonaviy tadqiqot metodologiyalari yordamida ushbu jarayonlar chuqur o‘rganilib, bandlik siyosatining samaradorligini oshirish uchun yangi konseptual asoslar ishlab chiqilmoqda[4]. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, bandlik tushunchasi va uning iqtisodiy ahamiyati zamonaviy mehnat bozori sharoitida yanada murakkablashib bormoqda. Bandlikning turli shakllari va ularning farqlari, shuningdek, makroiqtisodiy nazariyalar, raqobat va bozor mexanizmlarining bandlikka ta’siri chuqur o‘rganildi. Mehnat bozori va bandlik o‘rtasidagi bog‘liqlik, xususan, mehnat bozori muvozanati, ish haqi rigidligi va samaradorlik ish haqlari bandlik darajasiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Zamonaviy yondashuvlar, xususan, ko‘nikmalarga asoslangan yollash va inson kapitali nazariyasi, shuningdek, ko‘nikmalar yetishmovchiligi bandlik siyosatining yangi yo‘nalishlarini shakllantiradi. Umuman olganda, bandlikni ta’minlash va oshirish uchun kompleks, tizimli va moslashuvchan yondashuvlar zarur bo‘lib, bunda davlat, bozor va ijtimoiy institutlarning o‘zaro hamkorligi muhim ahamiyat kasb etadi. [1] P. Michaillat, "Modeling Migration-Induced Unemployment," arXiv:2303.13319 [econ.GN, q-fin.EC], 2023. [Online]. Available: https://arxiv.org/abs/2303.13319 [2] A. Ciaffaglione, P. Di Gianantonio, F. Honsell va L. Liquori, "A prototype-based approach to object reclassification," arXiv:1808.04190 [cs.PL], 2018. [Online]. Available: https://arxiv.org/abs/1808.04190 [3] M. Bone, E. Ehlinger va F. Stephany, "Skills or Degree? The Rise of Skill-Based Hiring for AI and Green Jobs," arXiv:2312.11942 [econ.GN, cs.AI, q-fin.EC], 2023. [Online]. Available: https://arxiv.org/abs/2312.11942 [4] M. Bone, E. Ehlinger va F. Stephany, "Skills or Degree? The Rise of Skill-Based Hiring for AI and Green Jobs," arXiv:2312.11942 [econ.GN, cs.AI, q-fin.EC], 2023. [Online]. Available: https://arxiv.org/abs/2312.11942