АРХИТЕКТУРА И АЛГОРИТМЫ СЕМАНТИЧЕСКОГО МАШИННОГО ПЕРЕВОДА С АНГЛИЙСКОГО НА КАРАКАЛПАКСКИЙ ЯЗЫК
Annotatsiya
Аннотация. В статье рассматриваются архитектура и алгоритмы семан-тического машинного перевода с английского на каракалпакский язык в условиях ограниченных языковых ресурсов. Актуальность исследования обусловлена высокой степенью лексико-семантической неоднозначности и сложной агглютинативной морфологией каракалпакского языка, что существенно снижает качество перевода в традиционных нейросетевых системах при недостатке параллельных корпусов. Предлагается модульная архитектура системы машин-ного перевода, в которой семантическая дизамбигуация и морфологический синтез реализованы как самостоятельные, логически разделённые этапы обра-ботки. Семантический выбор значений многозначных слов осуществляется с использованием памяти переводов, рассматриваемой не только как хранилище двуязычных соответствий, но и как источник контекстной информации. Морфо-логический синтез целевого языка основан на генерации аффиксальных цепочек с контролем грамматического согласования. Предложенный подход повышает семантическую и грамматическую корректность перевода и создаёт основу для гибридных систем машинного перевода малоресурсных агглютинативных языков.Abstract. The article examines the architecture and algorithms of semantic machine translation from English into the Karakalpak language under conditions of limited language resources. The relevance of the study is determined by the high degree of lexical-semantic ambiguity and the complex agglutinative morphology of the Karakalpak language, which significantly reduces translation quality in conventional neural machine translation systems when parallel corpora are insufficient. A modular architecture of the machine translation system is proposed, in which semantic disambiguation and morphological synthesis are implemented as independent and logically separated processing stages. Semantic selection of word senses is performed using a translation memory that is considered not only as a repository of bilingual correspondences but also as a source of contextual information. Morphological synthesis of the target language is based on the generation of affix chains with grammatical agreement control. The proposed approach improves both semantic and grammatical correctness of translation and provides a foundation for the development of hybrid machine translation systems for low-resource agglutinative languages.Annotatsiya. Maqolada cheklangan til resurslari sharoitida ingliz tilidan qoraqalpoq tiliga semantik mashinali tarjimaning arxitekturasi va algoritmlari tadqiq etiladi. Tadqiqotning dolzarbligi qoraqalpoq tiliga xos bo‘lgan yuqori darajadagi leksik-semantik ko‘pma’nolilik va murakkab agglutinativ morfologiya bilan izohlanadi, bu esa parallel korpuslar yetishmasligi sharoitida an’anaviy neyron mashinali tarjima tizimlarining sifatini sezilarli darajada pasaytiradi. Ishda mashinali tarjima tizimining modulli arxitekturasi taklif etilib, unda semantik dizambigatsiya va morfologik sintez mustaqil va mantiqan ajratilgan qayta ishlash bosqichlari sifatida amalga oshiriladi. Ko‘p ma’noli so‘zlarning semantik tanlovi tarjima xotirasidan foydalanish asosida bajariladi, bunda tarjima xotirasi nafaqat ikki tilli mosliklar ombori, balki kontekstual axborot manbai sifatida ham qaraladi. Maqsadli tilning morfologik sintezi grammatik moslashuvni nazorat qilgan holda affikslar zanjirini generatsiya qilishga asoslanadi. Taklif etilgan yondashuv tarjimaning semantik va grammatik aniqligini oshiradi hamda kam resursli agglutinativ tillar uchun gibrid mashinali tarjima tizimlarini ishlab chiqish uchun asos yaratadi.