Nurdinova Shohida Umidjon qizi
2 works
Andijon davlat pedagogika inistituti Aniq va tabiiy fanlar fakulteti kimyo yo'nalishi 201 – guruh talabasi
O'ZBEKISTONDA CHIQINDILARNI BOSHQARISH TIZIMINI TAKOMILLASHTIRISH Nurdinova Shohida Umidjon qizi Andijon davlat pedagogika inistituti Aniq va tabiiy fanlar fakulteti kimyo yo'nalishi 201 – guruh talabasi Annotatsiya: Mazkur tezisda O'zbekistonda chiqindilarni boshqarish tizimining hozirgi holati, mavjud muammolar va uni takomillashtirish yo'llari yoritilgan. Shuningdek, zamonaviy texnologiyalarni joriy etish va ekologik madaniyatni oshirish zarurati asoslab berilgan. Kalit so'zlar chiqindilar, qayta ishlash, ekologiya, barqaror rivojlanish, infratuzilma, innovatsiya, aylanma iqtisodiyot. IMPROVING THE WASTE MANAGEMENT SYSTEM IN UZBEKISTAN Abstract: This thesis discusses the current state of the waste management system in Uzbekistan, its problems and ways to improve it. It also justifies the need to introduce modern technologies and increase environmental culture. Keywords: waste, recycling, ecology, sustainable development, infrastructure, innovation, circular economy. Kirish. Hozirgi kunda chiqindilarni boshqarish muammosi global ekologik xavflar qatoriga kiradi. O'zbekistonda ham urbanizatsiya va iqtisodiy rivojlanish natijasida chiqindilar hajmi keskin ortib bormoqda. 2025-yil yakunlariga ko'ra, mamlakatda 15,1million tonna maishiy chiqindi hosil bo'lgan. Kunlik hisobda esa bu ko'rsatkich o'rtacha 19–20 ming tonnani tashkil etadi. Bunday katta hajmdagi chiqindilarni samarali boshqarish nafaqat ekologik, balki iqtisodiy va ijtimoiy ahamiyatga ham ega. 1. Chiqindilar tarkibi va statistik tahlil O'zbekiston Respublikasi Hukumat portali Ayniqsa, plastik chiqindilar hajmi so'nggi yillarda keskin oshib, 2013-yilga nisbatan 2,5 barobar ko'paygan. Bu esa ekologik tizimga jiddiy bosim o'tkazmoqda, chunki plastik materiallar tabiiy sharoitda juda sekin parchalanadi. 2. Chiqindilarni qayta ishlash darajasi Hozirgi vaqtda O'zbekistonda chiqindilarni qayta ishlash darajasi pastligicha qolmoqda: qayta ishlash darajasi: 5–6% atrofida asosiy qismi poligonlarga yuboriladi; qayta ishlash korxonalari soni yetarli emas. Masalan, 2024-yilda 14,8 mln tonna chiqindidan faqat 900 ming tonnasi qayta ishlangan . Bu esa iqtisodiy jihatdan katta yo'qotishdir, chunki chiqindilar ikkilamchi xom ashyo sifatida qayta foydalanilishi mumkin. 3. Chiqindilarni boshqarish tizimining institutsional asoslari O'zbekistonda chiqindilarni boshqarish quyidagi tizimlar orqali amalga oshiriladi: Ekologiya vazirligi va unga qarashli agentliklar; "Toza makon" elektron tizimi; hududiy sanitariya korxonalari;xususiy sektor ishtiroki. So'nggi yillarda: 1200dan ortiq maxsus texnika xarid qilingan; 200 ga yaqin qayta ishlash korxonalari ishga tushirilgan; GPS orqali chiqindi tashish nazorati yo'lga qo'yilgan. Bu esa tizimni modernizatsiya qilish yo'lida muhim qadam hisoblanadi. 4. Asosiy muammolar (ilmiy tahlil) Ekologik muammolar: chiqindilarning ko'p qismi poligonlarda to'planmoqda; tuproq va yer osti suvlari ifloslanmoqda;plastik va zaharli chiqindilar ekologik xavf tug'dirmoqda. Iqtisodiy muammolar: qayta ishlash sanoati yetarli rivojlanmagan; chiqindidan olinadigan iqtisodiy foyda past; investitsiya yetishmovchiligi mavjud. Ijtimoiy muammolar: aholi chiqindilarni saralashga odatlanmagan; ekologik madaniyat past; xizmatlar uchun to'lov intizomi muammoli (qarzdorlik mavjud). Texnologik muammolar: zamonaviy chiqindi qayta ishlash texnologiyalari yetishmaydi; chiqindilarni saralash tizimi rivojlanmagan. 5. Innovatsion yechimlar va rivojlanish yo'nalishlari 1. Sirkulyar iqtisodiyotga o'tish. Chiqindilarni resurs sifatida qayta ishlash orqali iqtisodiy qiymat yaratish. 2. Waste-to-energy (chiqindidan energiya). Yangi loyihalar asosida yiliga millionlab tonna chiqindidan elektr energiya ishlab chiqarish rejalashtirilgan. 3. Raqamlashtirish. GPS monitoring electron billing tizimlari chiqindi oqimini nazorat qilish 4. Davlat-xususiy sheriklik soliq imtiyozlari investorlarni jalb qilish 5. Ekologik ta'lim maktabdan boshlab ekologik tarbiya ommaviy targ'ibot ishlari 6. Xalqaro tajriba (tahliliy qism) DAVLATQAYTA ISHLASH DARAJASI Germaniya65 – 70% Yaponiya60+% O'zbekiston5- 6% Bu farq quyidagi omillar bilan izohlanadi: qat'iy qonunchilik; majburiy saralash tizimi; yuqori ekologik madaniyat; rivojlangan texnologiyalar. Xulosa va ilmiy takliflar Tahlillar shuni ko'rsatadiki, O'zbekistonda chiqindilarni boshqarish tizimi so'nggi yillarda sezilarli darajada rivojlanayotgan bo'lsa-da, u hali to'liq shakllangan va samarali ishlaydigan tizim darajasiga yetgani yo'q. Mavjud holatda chiqindilar oqimini boshqarish ko'proq ularni yig'ish va poligonlarga joylashtirishga yo'naltirilgan bo'lib, qayta ishlash va resurs sifatida foydalanish darajasi pastligicha qolmoqda. Shuningdek, chiqindilarni boshqarishda hududlar kesimida tafovutlar mavjudligi, texnologik yetishmovchilik, iqtisodiy mexanizmlarning yetarli ishlamasligi hamda aholining ekologik madaniyati pastligi tizim samaradorligini cheklovchi asosiy omillar hisoblanadi. Bugungi sharoitda chiqindilarni oddiy
Nurdinova Shohida Umidjon qizi
ArticleEducation, Innovation and Language StudiesZenodo (CERN European Organization for Nuclear Research)20260 citationsABIO'ZBEKISTONDA CHIQINDILARNI BOSHQARISH TIZIMINI TAKOMILLASHTIRISH Nurdinova Shohida Umidjon qizi Andijon davlat pedagogika inistituti Aniq va tabiiy fanlar fakulteti kimyo yo'nalishi 201 – guruh talabasi Annotatsiya: Mazkur tezisda O'zbekistonda chiqindilarni boshqarish tizimining hozirgi holati, mavjud muammolar va uni takomillashtirish yo'llari yoritilgan. Shuningdek, zamonaviy texnologiyalarni joriy etish va ekologik madaniyatni oshirish zarurati asoslab berilgan. Kalit so'zlar chiqindilar, qayta ishlash, ekologiya, barqaror rivojlanish, infratuzilma, innovatsiya, aylanma iqtisodiyot. IMPROVING THE WASTE MANAGEMENT SYSTEM IN UZBEKISTAN Abstract: This thesis discusses the current state of the waste management system in Uzbekistan, its problems and ways to improve it. It also justifies the need to introduce modern technologies and increase environmental culture. Keywords: waste, recycling, ecology, sustainable development, infrastructure, innovation, circular economy. Kirish. Hozirgi kunda chiqindilarni boshqarish muammosi global ekologik xavflar qatoriga kiradi. O'zbekistonda ham urbanizatsiya va iqtisodiy rivojlanish natijasida chiqindilar hajmi keskin ortib bormoqda. 2025-yil yakunlariga ko'ra, mamlakatda 15,1million tonna maishiy chiqindi hosil bo'lgan. Kunlik hisobda esa bu ko'rsatkich o'rtacha 19–20 ming tonnani tashkil etadi. Bunday katta hajmdagi chiqindilarni samarali boshqarish nafaqat ekologik, balki iqtisodiy va ijtimoiy ahamiyatga ham ega. 1. Chiqindilar tarkibi va statistik tahlil O'zbekiston Respublikasi Hukumat portali Ayniqsa, plastik chiqindilar hajmi so'nggi yillarda keskin oshib, 2013-yilga nisbatan 2,5 barobar ko'paygan. Bu esa ekologik tizimga jiddiy bosim o'tkazmoqda, chunki plastik materiallar tabiiy sharoitda juda sekin parchalanadi. 2. Chiqindilarni qayta ishlash darajasi Hozirgi vaqtda O'zbekistonda chiqindilarni qayta ishlash darajasi pastligicha qolmoqda: qayta ishlash darajasi: 5–6% atrofida asosiy qismi poligonlarga yuboriladi; qayta ishlash korxonalari soni yetarli emas. Masalan, 2024-yilda 14,8 mln tonna chiqindidan faqat 900 ming tonnasi qayta ishlangan . Bu esa iqtisodiy jihatdan katta yo'qotishdir, chunki chiqindilar ikkilamchi xom ashyo sifatida qayta foydalanilishi mumkin. 3. Chiqindilarni boshqarish tizimining institutsional asoslari O'zbekistonda chiqindilarni boshqarish quyidagi tizimlar orqali amalga oshiriladi: Ekologiya vazirligi va unga qarashli agentliklar; "Toza makon" elektron tizimi; hududiy sanitariya korxonalari;xususiy sektor ishtiroki. So'nggi yillarda: 1200dan ortiq maxsus texnika xarid qilingan; 200 ga yaqin qayta ishlash korxonalari ishga tushirilgan; GPS orqali chiqindi tashish nazorati yo'lga qo'yilgan. Bu esa tizimni modernizatsiya qilish yo'lida muhim qadam hisoblanadi. 4. Asosiy muammolar (ilmiy tahlil) Ekologik muammolar: chiqindilarning ko'p qismi poligonlarda to'planmoqda; tuproq va yer osti suvlari ifloslanmoqda;plastik va zaharli chiqindilar ekologik xavf tug'dirmoqda. Iqtisodiy muammolar: qayta ishlash sanoati yetarli rivojlanmagan; chiqindidan olinadigan iqtisodiy foyda past; investitsiya yetishmovchiligi mavjud. Ijtimoiy muammolar: aholi chiqindilarni saralashga odatlanmagan; ekologik madaniyat past; xizmatlar uchun to'lov intizomi muammoli (qarzdorlik mavjud). Texnologik muammolar: zamonaviy chiqindi qayta ishlash texnologiyalari yetishmaydi; chiqindilarni saralash tizimi rivojlanmagan. 5. Innovatsion yechimlar va rivojlanish yo'nalishlari 1. Sirkulyar iqtisodiyotga o'tish. Chiqindilarni resurs sifatida qayta ishlash orqali iqtisodiy qiymat yaratish. 2. Waste-to-energy (chiqindidan energiya). Yangi loyihalar asosida yiliga millionlab tonna chiqindidan elektr energiya ishlab chiqarish rejalashtirilgan. 3. Raqamlashtirish. GPS monitoring electron billing tizimlari chiqindi oqimini nazorat qilish 4. Davlat-xususiy sheriklik soliq imtiyozlari investorlarni jalb qilish 5. Ekologik ta'lim maktabdan boshlab ekologik tarbiya ommaviy targ'ibot ishlari 6. Xalqaro tajriba (tahliliy qism) DAVLATQAYTA ISHLASH DARAJASI Germaniya65 – 70% Yaponiya60+% O'zbekiston5- 6% Bu farq quyidagi omillar bilan izohlanadi: qat'iy qonunchilik; majburiy saralash tizimi; yuqori ekologik madaniyat; rivojlangan texnologiyalar. Xulosa va ilmiy takliflar Tahlillar shuni ko'rsatadiki, O'zbekistonda chiqindilarni boshqarish tizimi so'nggi yillarda sezilarli darajada rivojlanayotgan bo'lsa-da, u hali to'liq shakllangan va samarali ishlaydigan tizim darajasiga yetgani yo'q. Mavjud holatda chiqindilar oqimini boshqarish ko'proq ularni yig'ish va poligonlarga joylashtirishga yo'naltirilgan bo'lib, qayta ishlash va resurs sifatida foydalanish darajasi pastligicha qolmoqda. Shuningdek, chiqindilarni boshqarishda hududlar kesimida tafovutlar mavjudligi, texnologik yetishmovchilik, iqtisodiy mexanizmlarning yetarli ishlamasligi hamda aholining ekologik madaniyati pastligi tizim samaradorligini cheklovchi asosiy omillar hisoblanadi. Bugungi sharoitda chiqindilarni oddiy
Nurdinova Shohida Umidjon qizi
ArticleEducation, Innovation and Language StudiesZenodo (CERN European Organization for Nuclear Research)20260 citationsABI